ANASAYFA ..:: Mehmet Ballı ile ücresiz Özgün Yazım Atölyesine Hoş Geldiniiz ::.. iletişim

Destan Nedir? Destanların Türleri, Özellikleri

Destan, uzun yıllarda oluşan, milletleri derinden etkileyen tarihî ve sosyal olayları anlatan çoğunlukla manzum şekilde olan edebî eserlere denir.
Destanlar ve destansı öyküler, ilk çağlardan beri, dünyanın her yerinde, gelenekleri sonraki kuşaklara aktarmak için kolektif olarak yaratılmış edebî biçimlerdir.
Bazı Destan; Boğa, Böke, Yiğit, Cigit, Koç, Koçkar, kak, Batır, Batur, Buka, Bukadır, Bahadır, Arslan, Kaplan, Pars, Ejder ve kahramanlık kavramlarının, epik karakterli bir yaşayışın zaman, yer ve olaylar içindeki olay örgüsü ile biçimlendirilmiş yazılı ve sözlü anlatımlardır.

Destan iki edebî türü karşılamak üzere kullanılır:

1. Toplumu geniş ölçüde ilgilendiren olayları konu edinen 8-11 heceli dizelerden oluşan ve kıta sayısı yediden yedi yüze kadar varan anonim veya bireysel halk şiirlerinden ibaret destanlar.

2. Milletlerin yaşadıkları tarihî olayların efsanevî ve mitolojik unsurlarla yoğrularak oluşturduğu millî karakter taşıyan uzun manzum eserlerden ibaret destanlar.

Destanlar; mitoloji, efsane, folklor ve tarihî öğeleri içerir. Destanlar zaman ve mekân içinde iradesini elinde tutan “kahraman-bilge” kişiliklerin efsanevi ve gerçek hayat hikâyeleri etrafında oluşmuş uzun, didaktik (bilgi verici) hikâyelerden oluşur.

- Destanlardan tarihî kaynak olarak faydalanılabilir.
- Destanlar, mitlerden sonra en eski ikinci tür olarak kabul edilir.
- Kaşgarlı Mahmut eserinde destan türü için “koşuk” “yır” terimlerini kullanmıştır.
- Kuman, Kırım ve Çağataycada bu tür için “irtegi” terimi kullanılır.
- Kazak ve Kırgızlar ise bu tür için “comok” terimini kullanmışlardır.
- Destanlar, kutsal anlatılar değildir.
- Epik destan geleneğine göre anlatı hemen başlayıp hemen bitmez.
- Anlatı durağanlıktan coşkunluğa doğru bir seyir izler.
- Anlatı yeniden durgunluğa ulaşarak son bulur.
- Epik destan geleneğinin en önemli kuralı “dikkati başkahraman üzerine toplamak”tır.
- Yeryüzündeki en eski epik destan geleneği, Türklere aittir.
- Milli Destanın Oluşumu İçin Geçirilen Üç Ana Evre Şu şekildedir:

Destanların Oluşumu:

Destanlar “doğuş, yayılma ve yazılış safhası” olmak üzere üç safhada oluşur:

 Doğuş safhası:
Destanlar bu safhada, milletin hayatında iz bırakan önemli tarihî ve sosyal olaylar, bu olaylar içinde yüceltilmiş efsanevî kahramanlar görülür.

Yayılma safhası:
Destanlar bu safhada, söz konusu olay ve kahramanlıklar, sözlü gelenek yoluyla yayılır. Böylece bölgeden bölgeye ve nesilden nesle geçer.

Derleme (yazıya geçirme) safhası:
Destanlar bu safhada, sözlü gelenekte yaşayan destanı, güçlü bir şair, bir bütün hâlinde derleyip manzum olarak yazıya geçirir. Çoğu zaman bu destanların kim tarafından derlendiği ve yazıya geçirildiği belli değildir.

“Sözlü kültür ürünü oldukları ve yazıya geç geçirildikleri için, destanların tamamı konusunda bilgimiz sınırlıdır. Eski Türk destanlarının bugün elimizde bulunan parçaları çeşitli kaynaklardan derlenmiştir. Bunlardan bir kısmı, Türk araştırıcılar tarafından, doğrudan doğruya halk dilinde hâlâ yaşayan destanların derlenip yazılmasıyla elde edilmiş, bir kısmı ise eski Çin, Arap, İran, Bizans ve Batı kaynaklarında bulunmuştur.

Bugüne değin yapılan çalışmalarla adları ve kimi parçaları belirlenen Türk destanlarının toplamı iki yüz dolayındadır. Türk destanlarının belli başlı niteliklerini görmeye çalıştığımızda karşımıza, çoğu kez, kadın kişiliğinde odaklanmış bir güzellik, yiğitliğin, tarihin her döneminde başüstünde tutulmuşluğu, atın ve bozkurdun insana sadık bir yoldaş olması, kurdun ana, baba ve hatta tanrı olması, yurt kabul edilen coğrafyanın kutsallığı gibi unsurlar çıkar.”

DESTANLAR:

Türk Destanları
Dünya Destanları
Destan Motif ve Tipleri

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK DESTANLARI
Yaratılış Destanı
Siyempi Destanı
Saka Destanları
Alp Er Tunga Destanı (İ.Ö. 7.yy)
Şu Destanı (İ.Ö. 4.yy)
Hun-Oğuz Destanları
Oğuz Kağan Destanı (İ.Ö. 4.yy)
Atilla Destanı
Göktürk Destanları
Bozkurt Destanı (İ.Ö. 2.yy)
Ergenekon Destanı (İ.Ö. 7-8.yy)
Uygur Destanları
Türeyiş Destanı (8-9.yy)
Göç Destanı (8-9.yy)

İSLAMİYET SONRASI TÜRK DESTANLARI
Manas Destanı (8-9.yy)
Cengiz Han Destanı (13.yy)
Timur ve Edige
Satuk Buğra Han Destanı (13.yy)
Seyid Battal Gazi Destanı (9.yy)
Danişmend Gazi Destanı (11.yy)
Köroğlu Destanı (16.yy)

Destan Türleri: 
Doğal Destanlar ve Yapay Destanlar

YENİ TÜRK DESTANLARI

Son dönemlerde sözlü kaynaklardan derlenerek yazıya geçirilmiş bu destanlar, sahip oldukları tematik ve yapısal özellikler açısından kendi aralarında 3 ana başlık altında ele alınır.

a. Kahramanlık Destanları
b. Tarihî Destanlar
c. Arkaik Destanlar

Kahramanlık Destanları:
Türk epik destan geleneğinin en yaygın kolunu oluşturur.

Manas Destanı,
Köroğlu Destanı,
Alpamış Destanı,
Bozoğlan Destanı,
Kurmanbek Destanı
en önemli örnekleridir.

Tarihî Destanlar:
Tarihî şahsiyetler etrafında oluşan destanlardır.

Battal Gazi Destanı,
Sarı Saltuk Destanı,
Danişmend Gazi Destanı,
Edigey Destanı,
Timur Destanı,
Genç Osman Destanı
en önemli örnekleridir.

Arkaik Destanlar:
Şamanist dünya görüşüne sahip Türk boyları arasında derlenen destanlardır.

Alıp Manaş Destanı,
Altın Arığ Destanı,
Yaratılış Destanı,
Ural Batır Olanboy Destanı,
Ahat Destanı,
Akbuzat Destanı,
Oğol Han Destanı,
Ay Manıs Destanı
arkaik destanların en meşhur örnekleridir.

Dünyanın En Ünlü Destanları Şunlardır:

Doğal Destanlar:

İlyada (Yunan, Homeros)
Odysse (Yunan, Homeros)
Şehname (İran, Firdevsi)
Gılgamış (Sümerler)
Ramayana (Hint)
Kalevela (Fin, Lönrot)
Nibelungen (Alman)
Beowulf (İngiliz)
İgor (Rus)
La Cid (İspanyol)
Chansende Röland (Fransız)
Şinto (Japon)
Oğuz Kağan (Türk)

Yapma Destanlar:

Aeneis (Vergilus)
Henriade (Voltaire)
Os Lusladas (Camoens)
Kaybolmuş Cennet (J. Milton)
Kurtarılmış Kudüs (T. Tasso)
Çılgın Orlando (Ariosto)
İlahi Komedya (Dante)
Üç Şehitler Destanı (F. H. Dağlarca)

Mehmet Ballı

Not: Bu yazı izinsiz kullanılamaz. Lütfen izin alınız

her hakkı saklıdır | 2014 © copyrigt | yazarmehmetballi@gmail.com | web tasarım mballi | bu web sitesi ticari kazanç sağlamamaktadır.